Grootste bureau van Nederland 
Meer dan 40 jaar ervaring 
Al 65.000+ succesvolle relaties 
Grootste bureau van Nederland
Grootste bureau van Nederland Meer dan 40 jaar ervaring Al 65.000+ succesvolle relaties
Grootste bureau van Nederland
5 min
Waarom val je op de ene persoon wel en op de andere niet? We denken vaak dat we
precies weten wat we zoeken in een partner, maar onze keuzes worden niet alleen bewust
gemaakt. In deze blog lees je wat psychologisch onderzoek laat zien over de bewuste én
automatische processen die meespelen bij aantrekkingskracht en partnerkeuze.
We kunnen goed vertellen wat we bewust zoeken in een partner, maar dat betekent niet dat we altijd precies weten waarom we voor iemand vallen of afhaken. In mijn promotieonderzoek onderzocht ik daarom naast vragenlijsten ook impliciete maten: automatische associaties die mogelijk iets laten zien van psychologische processen buiten ons directe bewustzijn.
Als we mensen die zich aanmelden vragen, wat ze zoeken in een partner, hebben de meesten daar wel een antwoord op. Betrouwbaar. Intelligent. Warm. Humor. Zelfstandig, maar ook betrokken. Iemand met wie je kunt praten. Iemand bij wie je jezelf kunt zijn. Sommigen hebben zelfs een vrij nauwkeurig beeld van het type persoon dat wel of niet bij hen past.
En toch gebeurt er in de liefde iets merkwaardigs. We vallen soms voor iemand die helemaal niet aan ons vooraf bedachte lijstje voldoet. Of we ontmoeten iemand van wie we rationeel denken: dit zou heel goed kunnen passen — maar toch gebeurt er niets. Andersom kan een ontmoeting ons onverwacht raken, zonder dat we precies kunnen uitleggen waarom. En soms haken we af terwijl we aanvankelijk juist enthousiast waren.
Daarmee kom je bij een vraag die mij als psycholoog al heel lang fascineert: Weten we eigenlijk zelf altijd waarom we reageren zoals we reageren? Wat we over onszelf vertellen.
Een groot deel van psychologisch onderzoek is gebaseerd op vragenlijsten. Dat is logisch. Als ik wil weten hoe jij over jezelf denkt, kan ik het je vragen. Als ik wil weten hoe belangrijk nabijheid in relaties voor je is, of hoe je reageert wanneer je bang bent iemand kwijt te raken, kunnen we daar vragen over stellen. Dat levert waardevolle informatie op. Maar er zit ook een ingewikkelde kant aan.
We kunnen immers alleen vertellen wat voor onszelf toegankelijk is. En bovendien vertellen we over onszelf vanuit het beeld dat we van onszelf hebben. Dat beeld hoeft niet onwaar te zijn. Maar het hoeft ook niet het hele verhaal te zijn.
In mijn werk als psycholoog zie ik regelmatig dat mensen pas gaandeweg ontdekken dat er achter een eerste verklaring nog iets anders zit. “Ik voelde gewoon geen klik.” Dat kan natuurlijk precies kloppen. Maar soms blijkt bij verder praten dat er vlak daarvoor iets gebeurde. De ander kwam dichterbij. Liet duidelijker merken geïnteresseerd te zijn. Stelde een persoonlijke vraag. Of juist: reageerde een paar uur later dan verwacht. Dan kan een reactie ineens veel minder eenvoudig worden dan hij op het eerste gezicht leek. Niet omdat mensen zichzelf voor de gek houden. Maar omdat wij mensen niet voortdurend een volledig inkijkje hebben in alles wat zich in onszelf afspeelt.
Binnen de psychologie wordt daarom onderscheid gemaakt tussen processen waarover we bewust kunnen rapporteren en processen die veel automatischer verlopen.
Denk aan autorijden. Toen je het leerde, moest je waarschijnlijk bewust nadenken over koppeling, versnelling, spiegels en richtingaanwijzer. Later gebeurt een groot deel daarvan zonder dat je bij iedere handeling een beslissing ervaart.
Bij sociale en emotionele processen gebeurt iets vergelijkbaars. We bouwen gedurende ons leven associaties en verwachtingen op. Sommige daarvan kunnen we heel goed benoemen. Andere reacties verlopen sneller en automatisch. Ik zie dat mensen soms anders reageren dan ze bedoelen, iets anders doen dan ze willen. En vaak zelf niet begrijpen waarom ze op een bepaalde manier reageren. Dat maakte mij nieuwsgierig!
Als we willen begrijpen waarom de ene persoon gemakkelijker een relatie vormt dan de andere, is het dan genoeg om alleen te vragen wat iemand bewust over zichzelf kan vertellen? Of missen we daarmee een deel van het verhaal?
Dat klinkt meteen als een volgende, behoorlijk lastige vraag. Want als iemand mij niet rechtstreeks kan vertellen wat ik wil weten, hoe meet ik het dan? In mijn promotieonderzoek hebben we daarom niet alleen gewerkt met expliciete vragenlijsten, maar ook met zogenoemde impliciete maten.
Daarbij vraag je niet simpelweg: “Wat vind je van jezelf?” of “Hoe voel jij je bij nabijheid?” In plaats daarvan kijk je bijvoorbeeld naar de snelheid waarmee iemand bepaalde begrippen met elkaar associeert. Het idee daarachter is dat automatische associaties soms zichtbaar kunnen worden in reactietijden.
Ik vond dat aanvankelijk een bijzonder aantrekkelijk idee. Misschien konden we daarmee als het ware een extra laag toevoegen aan wat mensen bewust over zichzelf rapporteerden. Maar wie mij inmiddels een beetje kent, weet waarschijnlijk wat vervolgens gebeurt. Ik ga me afvragen of zo’n meting eigenlijk wel doet wat wij denken dat hij doet. Want een reactietijd is uiteindelijk gewoon een reactietijd. Wanneer mag je daaruit afleiden dat je werkelijk een psychologisch proces hebt gemeten? En als een expliciete en een impliciete maat iets anders laten zien, wat betekent dat verschil dan eigenlijk?
Dit is een van de dingen die ik tijdens mijn promotietraject steeds interessanter ben gaan vinden. Je begint met een inhoudelijke vraag. Bijvoorbeeld: speelt zelfwaardering een rol bij relatievorming? Vervolgens wil je dat zorgvuldig meten. En ineens zit je midden in een veel fundamentelere discussie over wat we binnen de psychologie eigenlijk kunnen meten, hoe betrouwbaar dat is en welke conclusies we uit een score mogen trekken.
Misschien klinkt dat voor sommige mensen als een omweg. Voor mij niet. Juist daar wordt onderzoek interessant. Ik ben nooit zo geïnteresseerd geweest in een snel etiket. Ik kan me er zelfs aan ergeren als ik het zie op social media. Die snelle verklaringen, dat oordelen en labelen. Wat moeten we daar nou mee? Veel interessanter vind ik de laag eronder: wat bedoelen we precies, hoe weten we het en welke andere verklaring zou er kunnen zijn?
Dat geldt ook voor begrippen die we in het dagelijks leven gemakkelijk gebruiken. Bindingsangst. Verlatingsangst. Zelfvertrouwen. Hechting. Het zijn woorden die snel het gevoel geven dat we begrijpen wat er aan de hand is. Maar zodra je ze gaat onderzoeken, blijken ze een stuk minder eenduidig.
En dan komt de liefde zelf nog. Want relatievorming speelt zich niet af in een vragenlijst. Je kunt thuis rustig aangeven hoe je over nabijheid denkt. Maar een echte ontmoeting is iets anders. Dan zit er iemand tegenover je. Iemand die je misschien aantrekkelijk vindt. Of juist niet. Iemand die interesse in jou kan krijgen. Iemand die je kan afwijzen. Iemand naar wie je zelf kunt gaan verlangen.
Dan wordt iets wat op papier tamelijk abstract was opeens persoonlijk. Juist daarom wilde ik in mijn onderzoek kijken naar zowel bewuste als meer automatische psychologische processen. Of dat ons inderdaad hielp om beter te voorspellen wie uiteindelijk een relatie vormde? En wat er gebeurde toen we expliciete en impliciete maten naast elkaar legden?
Wat eruit gekomen is vertel ik je graag op 18 september.
Op vrijdag 18 september om 13.30 uur verdedig ik mijn proefschrift aan de Open Universiteit. Je kunt de verdediging live online volgen via ou.nl/live.
(2 stemmen, gemiddeld: 5,00 van de 5)Vul je naam en e-mailadres in. Je ontvangt regelmatig relatie tips en je blijft op de hoogte van onze diensten. ♥
"*" geeft vereiste velden aan
